O‘zbekistonda sun’iy intellekt va avtomatlashtirish: foydalanishdagi tafovut va birinchi navbatda qayerda o‘zini oqlaydi

O‘zbekiston o‘n yil davomida raqamli infratuzilmasini qurdi. Mamlakatda mobil aloqa abonentlari aholidan ko‘p, har o‘n kishidan to‘qqiztasi internetdan foydalanadi, davlat esa rivojlanayotgan bozorlar orasida eng ilg‘or elektron hukumat tizimlaridan biriga ega. Biroq sun’iy intellekt bo‘yicha mamlakat endigina yo‘l boshida turibdi. Kuchli raqamli asos va sun’iy intellektdan kam foydalanishning bunday uyg‘unligi kamdan-kam uchraydi — va u bu yerda faoliyat yuritayotgan kompaniyalar uchun imkoniyat qayerdaligi haqida ko‘p narsani aytadi.

Ushbu materialda ma’lumotlar O‘zbekistonda sun’iy intellektdan foydalanish haqida nima deyishi, davlat qanchalik tez harakat qilayotgani, nega mahalliy ish haqi biznes mantiqini o‘zgartirishi va avtomatlashtirish odatda qayerda birinchi bo‘lib o‘zini oqlashi ko‘rib chiqiladi. So‘ngida har qanday loyihani loyihalashda hisobga olish kerak bo‘lgan cheklovlar keltirilgan.

Internetga ulangan, ammo hali sun’iy intellektga o‘tmagan mamlakat

Microsoft’ning sun’iy intellekt tarqalishi bo‘yicha seriyasi mehnatga layoqatli yoshdagi aholi orasida davr mobaynida generativ sun’iy intellekt mahsulotidan foydalanganlar ulushini baholaydi. 2026-yilning II choragida O‘zbekiston ko‘rsatkichi 7,6 foizni tashkil etdi, I chorakda esa 7,2 foiz edi. Dunyo bo‘yicha o‘rtacha — 18,8 foiz.

Eng oddiy izoh — internetga kirish imkoniyati — o‘zini oqlamaydi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekiston aholisining 89,5 foizi internetdan foydalangan, bu dunyo o‘rtachasi — 73,6 foizdan yuqori. Ikki qatorni yonma-yon qo‘ysak, farq yaqqol ko‘rinadi: O‘zbekistonda har 100 internet foydalanuvchisiga generativ sun’iy intellektdan foydalanuvchi taxminan 8,5 kishi to‘g‘ri keladi, dunyoda esa taxminan 25 kishi.

Boshqacha aytganda, O‘zbekistonda internetga kirish imkoniyati sun’iy intellektdan foydalanishga dunyo o‘rtachasiga nisbatan taxminan uch baravar kam aylanadi. Tafovutning bir qismi metodologiya bilan bog‘liq: Microsoft ma’lumotlari kompaniyaning o‘z telemetriyasiga asoslanadi, mahalliy xizmatlar yoki messenjerlardagi botlar orqali foydalanish to‘liq hisobga olinmasligi mumkin. Biroq farqning ko‘lami — va internetga ulanish darajasi o‘xshash bo‘lgan Qozog‘istonda ko‘rsatkich ikki baravardan ham yuqoriligi — tafovut haqiqiy ekanini ko‘rsatadi. Ehtimoliy sabablar tanish: til (ko‘pchilik vositalar ingliz va rus tillarida yaxshiroq, o‘zbek tilida esa sustroq ishlaydi), mahalliy daromadlarga nisbatan narx va ko‘pchilik kompaniyalar hali sun’iy intellektni ish jarayonlariga kiritmaganligi.

Biznes uchun bunday tafovut ham ogohlantirish, ham imkoniyatdir. Mijozlar va xodimlar hali sun’iy intellektga asoslangan xizmatni kutmayapti, demak, birinchi bo‘lib boshlaganlar uchun to‘siq pastroq.

Davlat biznesdan tezroq harakat qilmoqda

Siyosat bo‘yicha O‘zbekiston xususiy sektordan sezilarli darajada oldinda.

Ikki jihat alohida ajralib turadi. Birinchidan, tayyorlik indeksidagi o‘rin ikki yilda 25 pog‘onaga yaxshilandi va rasmiy maqsad — eng yaxshi 50 talikkacha o‘n ikki pog‘ona qoldi. Ikkinchidan, hisoblash quvvatlari mamlakat ichida paydo bo‘la boshladi. DataVolt’ning Toshkent loyihasi YeTTB, DEG, Proparco va OPEK jamg‘armasidan 150 mln dollargacha moliyalashtirish oldi, Raqamli texnologiyalar vazirligi esa Euronews’ga yangi davlat hisoblash klasteri birinchi oyidayoq 90 foiz yuklamaga chiqqanini ma’lum qildi. Ma’lumotlarni mamlakat ichida saqlashi kerak bo‘lgan kompaniyalar uchun mahalliy quvvatlar muhim — bu haqda quyida, cheklovlar bo‘limida.

Amaliy xulosa shuki, davlat tomonidan talab — sun’iy intellektga asoslangan davlat xizmatlaridan tortib 2030-yilgacha dasturiy mahsulotlar bo‘yicha maqsadgacha — bir muddat xususiy talabdan tezroq o‘sadi. Hozir kompetensiyalarni shakllantirgan kompaniyalar ham mijozlar, ham hamkorlar topadi.

Ish haqi biznes mantiqini o‘zgartiradi

Ish haqi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda avtomatlashtirish foydasiga dalil asosan tejalgan soatlarga tayanadi. O‘zbekistonda xuddi shu vosita boshqa to‘siqdan o‘tishi kerak, chunki bir soatlik mehnat ancha arzon.

Milliy statistika qo‘mitasining dastlabki ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda o‘rtacha oylik ish haqi taxminan 6,38 mln so‘mni tashkil etdi — yillik o‘rtacha rasmiy kurs bo‘yicha taxminan 507 dollar. Toshkent shahrida — taxminan 10,75 mln so‘m, eng ko‘p maosh to‘lanadigan bank va sug‘urta sohasida esa taxminan 17,6 mln so‘m.

Qoralama tayyorlaydigan, qisqacha mazmun chiqaradigan yoki odatiy savollarga javob beradigan vosita uchun oyiga sakkiz soat — baland to‘siq emas. Biroq jadval dalil qayerda eng kuchli ekanini ko‘rsatadi: Toshkentda, moliyada va yaxshi haq to‘lanadigan boshqa intellektual mehnatda faqat soatlar hisobidagi qoplanish tez keladi. Boshqa holatlarda asosiy dalillar kamdan-kam hollarda xodimlar soni bilan bog‘liq bo‘ladi. Gap javob tezligi, xatolar ulushi, uchta alohida jamoasiz uch tilda ishlash va kam uchraydigan hamda qimmat mutaxassislarni yollamasdan hajmni oshirish haqida boradi.

Bunday yondashuv mehnat bozori ma’lumotlariga ham mos keladi. Xalqaro mehnat tashkiloti hisobiga ko‘ra, dunyoda band bo‘lganlarning taxminan to‘rtdan biri generativ sun’iy intellekt ta’siriga u yoki bu darajada uchraydigan kasblarda ishlaydi; eng ko‘p ta’sirga kantselyariya ishlari uchraydi, eng ehtimoliy natija esa almashtirish emas, balki o‘zgarishdir. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda xizmatlar sohasida ishchilarning taxminan yarmi band, shuning uchun ofis ishini kuchaytirish salohiyati katta.

Avtomatlashtirish birinchi navbatda qayerda o‘zini oqlaydi

O‘zbekiston bozorida boshqalardan oldin o‘zini oqlaydigan holatlarning uchta umumiy jihati bor: katta hajm, o‘lchanadigan natija va til yuklamasi.

Bu holatlarning hech biri tadqiqot laboratoriyasini talab qilmaydi. Ko‘pchiligi tijoriy sun’iy intellekt modelini kompaniyaning o‘z ma’lumotlari va mavjud dasturiy ta’minoti bilan birlashtiradi — shu sababli amalda sun’iy intellekt loyihalari ko‘pincha xuddi shu darajada dasturiy ta’minot yaratish va integratsiya loyihalari bo‘ladi.

Loyihalashda hisobga olinadigan cheklovlar

Ma’lumotlarni lokalizatsiya qilish. 2021-yil aprelidan boshlab Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunning 27-1-moddasi O‘zbekiston fuqarolarining axborot texnologiyalari yordamida qayta ishlanadigan shaxsiy ma’lumotlari jismonan O‘zbekiston hududida joylashgan texnik vositalarda to‘planishi, tizimlashtirilishi va saqlanishini, ma’lumotlar bazalari esa davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazilishini talab qiladi. Sun’iy intellekt loyihalari uchun bu arxitekturani belgilaydi: asosiy mijozlar bazasini mamlakat ichida saqlash, xorijiy sun’iy intellekt xizmatlariga faqat zarur ma’lumotni (iloji bo‘lsa, shaxsiylashtirilmagan yoki minimallashtirilgan holda) yuborish yoki modellarni mahalliy infratuzilmada ishga tushirish — yangi data-markazlar paydo bo‘lishi bilan bu osonlashmoqda.

Yangi sun’iy intellekt qonuni. 2026-yil 21-yanvardagi O‘RQ-1115-son qonun Axborotlashtirish to‘g‘risidagi qonunga sun’iy intellekt tushunchasini kiritdi, axborot resurslari va tizimlarida sun’iy intellektdan foydalanishning umumiy qoidalarini belgiladi va shaxsiy ma’lumotlarni sun’iy intellekt yordamida qonunga xilof ravishda qayta ishlash uchun ma’muriy javobgarlik joriy etdi. U alohida sun’iy intellekt qonunini yaratmaydi, balki amaldagi qonunchilikka o‘zgartirishlar kiritadi, shuning uchun shaxsiy ma’lumotlar, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va tarmoq litsenziyalash bo‘yicha odatiy qoidalar ham amalda qoladi.

Til va ma’lumotlar sifati. Ko‘pchilik modellar uchun o‘zbek tili resurslari cheklangan til hisoblanadi, bundan tashqari lotin va kirill yozuvlari birga qo‘llaniladi. Mijozlarga mo‘ljallangan har qanday yechimni ishga tushirishdan oldin haqiqiy mahalliy xabarlarda sinab ko‘rish kerak, hujjatlarni esa ishonchli o‘qishdan oldin ko‘pincha tozalash talab etiladi.

Kompetensiyalar va mas’uliyat. Muvaffaqiyatsizlikning eng keng tarqalgan sababi texnik emas. Bu — egasi, muvaffaqiyat mezoni va kengaytirish rejasi bo‘lmagan sinov loyihasi.

Jahon tajribasi samara olish haqida nima deydi

McKinsey’ning 2025-yilgi so‘rovi tashkilotlarning 88 foizi kamida bitta biznes funksiyasida sun’iy intellektdan muntazam foydalanishini ko‘rsatdi, bir yil oldin bu ko‘rsatkich 78 foiz edi. Biroq deyarli uchdan ikki qismi hali uni butun kompaniya miqyosida kengaytirishni boshlamagan, faqat 39 foizi tashkilot darajasida foydaga qandaydir ta’sir haqida xabar bergan. Xulosa: tajriba qilish oson, samara esa aniq jarayon vosita atrofida qayta qurilib, natija o‘lchanganda paydo bo‘ladi.

Keyinroq boshlayotgan O‘zbekiston kompaniyalari uchun bu ustunlik. Tarqoq sinovlar bosqichini o‘tkazib yuborib, darhol katta hajm o‘tadigan bir-ikki jarayondan boshlash mumkin.

Amaliy ketma-ketlik

1. Bir-ikki jarayonni tanlang — o‘lchanadigan hajmga ega bo‘lgan: oyiga murojaatlar, qayta ishlangan hujjatlar, tayyorlangan hisobotlar — va vaqt, xarajat hamda xatolarning boshlang‘ich darajasini qayd eting.
2. Avval ma’lumotlar va talablarni tekshiring: qaysi shaxsiy ma’lumotlar ishtirok etadi, ular qayerda saqlanadi va nimani mamlakatdan tashqariga chiqarish mumkin.
3. Yechimni odamlar allaqachon foydalanayotgan vositalarga joylashtiring — sayt, messenjer, CRM yoki hisob tizimiga — yana bitta ekran qo‘shmang.
4. Olti-sakkiz haftadan keyin natijani o‘lchang boshlang‘ich darajaga nisbatan, sifat uchun mas’ul shaxsni belgilang va shundan keyingina keyingi jarayonga o‘ting.

GSI O‘zbekistondagi kompaniyalarga ushbu bosqichlarning har birida — jarayonni tanlashdan tortib tizimni yaratish va integratsiya qilishgacha — ko‘maklashadi: sun’iy intellekt va avtomatlashtirish hamda saytlar, ilovalar va dasturiy ta’minot yaratish xizmatlarimizga qarang. Kengroq iqtisodiy kontekst — O‘zbekiston o‘sishining jahon bilan taqqoslanishi va IT xizmatlari eksporti ham kiradigan sokin o‘sayotgan o‘nta tarmoq haqidagi tahlillarimizda.

Ushbu material umumiy ma’lumot uchun mo‘ljallangan va investitsiya, yuridik yoki texnologik maslahat hisoblanmaydi. Raqamlar quyida keltirilgan manbalardan olingan va qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.